Skąd się biorą afty w jamie ustnej i co na to wpływa?
Afty w jamie ustnej powstają najczęściej na skutek współdziałania wielu elementów: predyspozycji genetycznej, nadmiernej odpowiedzi immunologicznej, drobnych urazów, niedoborów żywieniowych, stresu, zaburzeń snu, zmian hormonalnych, a także wpływu środowiska i towarzyszących chorób ogólnoustrojowych [1][2][3][4][5][6][7][8]. Nie są zakażeniem, lecz zapalno owrzodzeniowym stanem śluzówki, który u części osób nawraca [3][9][8]. Coraz więcej danych wskazuje też na udział mikrobioty jamy ustnej i zjawiska dysbiozy [10].
Czym są afty w jamie ustnej i dlaczego nie są zakażeniem?
Owrzodzenia aftowe to niewielkie, bolesne nadżerki błony śluzowej jamy ustnej o przewadze charakteru zapalno immunologicznego. Nie wynikają z jednego patogenu i nie są w swej istocie chorobą zakaźną [3][9]. Ich dokładna przyczyna pozostaje nie do końca poznana, a etiologia ma zwykle charakter wieloczynnikowy [1][3]. Zmiany często nawracają, a cechy kliniczne oraz częstość epizodów różnią się w zależności od typu aft i tła indywidualnego [1][9][7].
W ujęciu populacyjnym afty należą do najczęstszych zmian błony śluzowej jamy ustnej obserwowanych w praktyce klinicznej [9].
Skąd się biorą afty w jamie ustnej?
U większości osób rozwój aft wynika z połączenia osobniczej podatności i obecnego w danym momencie czynnika wyzwalającego [3][6][7]. Do uruchomienia procesu często dochodzi po urazie mechanicznym, przy jednoczesnej predyspozycji oraz innych obciążeniach ogólnych lub środowiskowych [1][3][5][6].
Kluczową rolę odgrywa nieprawidłowo nasilona odpowiedź immunologiczna typu komórkowego z udziałem limfocytów T i mediatorów prozapalnych, w tym TNF alfa [7]. Tak modulowana odpowiedź sprzyja uszkodzeniu nabłonka i utrwaleniu owrzodzenia [7].
Znaczenie mają też niedobory żywieniowe związane z żelazem, kwasem foliowym, witaminami z grupy B oraz cynkiem, a w części doniesień także z witaminą D [2][6][8]. Obciążeniem są ponadto czynniki środowiskowe i behawioralne, w tym stres, brak snu, pasty z laurylosiarczanem sodu, wybrane pokarmy, zmiany hormonalne oraz rzucenie palenia [2][4][5][6][8].
Współczesne analizy sugerują, że istotną składową może być mikrobiota jamy ustnej. Metaanaliza z 2025 roku wykazała różnice w indeksie Chao 1 oraz w różnorodności beta i składzie taksonomicznym między pacjentami z nawrotowymi aftami a zdrową kontrolą, co wspiera hipotezę dysbiozy [10].
Gdzie w jamie ustnej afty pojawiają się najczęściej?
Zmiany częściej lokalizują się na błonie śluzowej niekeratynizowanej, a rzadziej w miejscach bardziej zrogowaciałych [3][4]. Preferencja tej lokalizacji wiąże się z łatwiejszą podatnością delikatniejszej śluzówki na mikrourazy i miejscową reakcję zapalną [3][4].
Jakie czynniki zwiększają ryzyko nawrotów?
Ryzyko rośnie, gdy współwystępuje predyspozycja genetyczna i działają czynniki wyzwalające. Około 40 procent osób z aftami ma dodatni wywiad rodzinny [6]. W badaniu z 2023 roku istotnie związane z nawrotowością były: obciążenie rodzinne, cukrzyca, palenie, uraz jamy ustnej, użytkowanie aparatów lub protez, pasty z laurylosiarczanem sodu, stres i brak snu [5].
Znaczenie mają również niedobory żelaza, kwasu foliowego, witamin z grupy B i cynku, a w części opracowań także witaminy D [2][6][8]. Nawroty mogą nasilać się w okresach zmian hormonalnych oraz sytuacyjnego przeciążenia stresem [4][6][8]. Jednoczesna obecność kilku bodźców, takich jak uraz, stres i niedobór kluczowych mikroskładników, dodatkowo zwiększa prawdopodobieństwo nowych epizodów [5][6][8].
Co dzieje się w błonie śluzowej podczas powstawania aft?
U osób predysponowanych nawet niewielki bodziec może uruchomić nadmierną odpowiedź zapalną w obrębie śluzówki. Dominują mechanizmy komórkowe z istotnym udziałem limfocytów T i prozapalnych cytokin, w tym TNF alfa, co prowadzi do miejscowej destrukcji nabłonka oraz powstania bolesnego owrzodzenia [3][6][7].
Bodźce miejscowe i ogólnoustrojowe, takie jak uraz mechaniczny czy niedobory żywieniowe, modulują ten proces, a zaburzona równowaga mikrobiologiczna może go dodatkowo podtrzymywać. Dane metaanalityczne wskazują na różnice w różnorodności i składzie mikrobioty między chorymi a zdrowymi, co przemawia za udziałem dysbiozy w patogenezie [10][7].
Które choroby mogą sprzyjać aftom?
Nawrotowe zmiany częściej występują u osób z chorobami ogólnymi takimi jak celiakia, nieswoiste zapalenia jelit, HIV, choroba Behçeta, zaburzenia odporności oraz niektóre zespoły autozapalne. Obecność tych schorzeń modyfikuje przebieg i nasilenie owrzodzeń [1][3][7][8].
Dlaczego jedni mają afty częściej niż inni?
O różnicach decyduje najczęściej splot czynników wrodzonych i nabytych. Wpływa na nie predyspozycja genetyczna wraz z rodzinną podatnością, nieprawidłowo modulowana odpowiedź immunologiczna oraz profil czynników środowiskowych i behawioralnych w danym okresie życia [6][7]. Różnice w składzie mikrobioty jamy ustnej mogą stanowić kolejny element układanki [10]. U wielu osób częstość nawrotów zmienia się sezonowo lub sytuacyjnie, zwłaszcza w okresach stresu i zmian hormonalnych [4][6][8].
Co najczęściej wyzwala pierwszy epizod i kolejne nawroty?
Najczęściej obserwuje się działanie takich bodźców jak uraz mechaniczny, stres, brak snu, niedobory żywieniowe oraz czynniki środowiskowe w tym pasty z laurylosiarczanem sodu, niektóre pokarmy, zmiany hormonalne i rzucenie palenia [1][2][4][5][6][8]. Skłonność do nawrotów pojawia się, gdy te bodźce nakładają się na tło osobnicze, w tym immunologiczne i genetyczne [3][6][7].
Na czym polega związek między niedoborami a aftami?
Niedostateczna podaż lub zaburzenia wchłaniania takich składników jak żelazo, kwas foliowy, witaminy z grupy B i cynk osłabiają integralność błony śluzowej i modyfikują odpowiedź immunologiczną, co ułatwia rozwój i utrzymywanie się owrzodzeń. W części źródeł wskazuje się także na potencjalny udział witaminy D [2][6][8]. Kiedy niedobory współwystępują z innymi obciążeniami, ryzyko nawrotów wyraźnie rośnie [5][6][8].
Ile osób może doświadczać aft i jak różni się ich przebieg?
Afty stanowią jedną z najczęstszych dolegliwości w obrębie błony śluzowej jamy ustnej w populacji ogólnej [9]. Obraz kliniczny, rozległość oraz tempo nawrotów są zróżnicowane i zależą od rodzaju aft, nasilenia ekspozycji na czynniki wyzwalające oraz chorób współistniejących [1][9][7].
Źródła
- https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8934078/
- https://ostrowonline.usc.edu/aphthous-ulcers-causes-types-treatments/
- https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK431059/
- https://emedicine.medscape.com/article/867080-overview
- https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10194064/
- https://dermnetnz.org/topics/aphthous-ulcer
- https://iowaprotocols.medicine.uiowa.edu/protocols/canker-sore-aphthous-stomatitisaphthous-ulcer
- https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/10945-canker-sores
- https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5367879/
- https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39967569/
PolscyDentysci.pl to portal tworzony przez pasjonatów stomatologii, którzy łączą wiedzę naukową z praktycznymi poradami na co dzień. Współpracujemy z ekspertami, aby dostarczać rzetelne informacje, rozwiewać mity i inspirować do dbania o zdrowy uśmiech. Stawiamy na otwartość i indywidualne podejście – z nami troska o jamę ustną staje się prosta i przyjemna.